Arolwg pum mlynedd o bwys i adrodd ar effeithiau cadarnhaol a negyddol heneiddio
Mae gennym boblogaeth sy鈥檔 heneiddio. Mae pobl h欧n yn byw yn hirach ac felly鈥檔 ganran uwch o鈥檔 poblogaeth nag erioed o鈥檙 blaen. Erbyn 2025, am y tro cyntaf mewn hanes, bydd 20% o鈥檙 boblogaeth dros 65 a 5.5% dros 80. Mae ystadegau鈥檔 awgrymu y bydd achosion o ddementia yn y DU yn cynyddu o 38% dros y 15 mlynedd nesaf ac o 154% dros y 45 mlynedd nesaf.
Mae arolwg ar raddfa fawr yn cael ei chynnal mewn sawl ardal yng Nghymru i asesu sut yr ydym yn heneiddio ac i edrych ar ffactorau a all gyfrannu at 鈥榟eneiddio鈥檔 iach鈥�.
Mae pob cenhedlaeth o bobol h欧n yn wahanol i鈥檙 un flaenorol. Mae ganddynt brofiadau a disgwyliadau bywyd gwahanol a gogwydd gwahanol ar y byd. Mae鈥檜 hagwedd at ymddeoliad, hamdden, iechyd, gweithgaredd, maeth ac ymarfer corff am fod yn wahanol i genhedlaeth eu rhieni. Bydd eu syniadau am sut y dylid ateb anghenion gofal a chynhaliaeth, hefyd yn dra gwahanol, o bosibl dan ddylanwad newidiadau mewn teuluoedd a chymdeithas.
Fel y mae鈥檙 boblogaeth yn heneiddio, mae鈥檔 rhaid i ni sicrhau bod cymaint o bobl 芒 phosib yn mwynhau eu blynyddoedd hwyr, a bod y rhai sydd yn s芒l, sy鈥檔 cael diagnosis o ddementia neu amhariad meddyliol sy鈥檔 gysylltiedig 芒 heneiddio, eu teuluoedd a鈥檜 gofalwyr, yn cael eu cefnogi yn y modd gorau a mwyaf cost-effeithiol.
Gyda hyn mewn golwg, mae Prifysgol 黑料不打烊 yn lansio鈥檙 arolwg manwl pum mlynedd sy鈥檔 edrych ar iechyd a lles a newidiadau mewn cof yn y blynyddoedd hwyr a ffactorau a all hybu heneiddio iach.
Bydd pum mil o bobol o Ynys M么n, de Gwynedd, Castell-nedd a Phort Talbot yn cael eu recriwtio i gymryd rhan yn yr arolwg. Mae鈥檙 project 拢3.3 miliwn yn cael ei gyllido gan Gyngor Ymchwil Cymdeithasol ac Economaidd a Chyngor Cyllido Addysg Uwch Cymru.
Meddai Gwenda Thomas, Dirprwy Gweinidog Gwasanaethau Cymdeithasol Llywodraeth y Cynulliad:
鈥淢ae hwn yn broject arwyddocaol a phwysig ar lefelau lleol, cenedlaethol a rhyngwladol. Mae llawer o drafodaeth ar yr effaith y mae newidiadau鈥檔 ymwneud 芒 phoblogaeth sy鈥檔 heneiddio yn debygol o鈥檌 chael ar wasanaethau iechyd a gofal cymdeithasol, ac ar gymdeithas yn gyffredinol. Bydd yr arolwg yma鈥檔 cyfrannu鈥檔 sylweddol at ein dealltwriaeth o heneiddio mewn cymunedau cefn gwlad a dwyieithog, a bydd o fwy o arwyddoc芒d i Gymru ac, yn wir, i鈥檙 ardaloedd hynny sy鈥檔 cymryd rhan, wrth gyfrannu at y darlun cynhwysfawr yn y DU ac yn rhyngwladol.鈥�
鈥淣id ein genynnau a鈥檔 hiechyd yn unig sy鈥檔 rheoli sut yr ydym yn heneiddio,鈥� esbonia鈥檙 Athro Bob Woods, a fydd yn arwain yr ymchwil yng Nghanolfan Datblygu Gwasanaethau Dementia, Prifysgol 黑料不打烊.
鈥淐eir mwyfwy o gydnabyddiaeth ymysg llywodraethau, y rhai hynny sy鈥檔 darparu gofal, ac o fewn y gymuned ymchwil, yngl欧n 芒 phwysigrwydd ffactorau megis sefyllfa gymdeithasol pobol, lle maent yn byw, eu gwytnwch yn wyneb salwch, a hyd yn oed p鈥檜n a ydynt yn ddwyieithog ai peidio. Ceir hefyd dystiolaeth o bwysigrwydd fitamin B12.鈥�
鈥淎gwedd bwysig ar yr ymchwil yw鈥檙 gallu i gymharu鈥檙 canlyniadau 芒 chanlyniadau arolwg a wnaed yng nghanol y 90au i ganfod sut mae rhwydweithiau perthnasau cymdeithasol pobol h欧n wedi newid yn wyneb newidiadau sylweddol mewn teuluoedd a chymdeithas dros y cyfnod. Byddwn hefyd yn gallu canfod a yw鈥檙 ystod newidiadau mewn cof a鈥檙 gallu i feddwl ar unrhyw oedran neilltuol wedi lleihau gyda鈥檙 gwellhad cyffredinol mewn iechyd, ymarfer a gweithgaredd. Mae peth tystiolaeth fod lefel uchel o addysg, parhau鈥檔 weithgar, yn gorfforol ac yn feddyliol, cael bywyd cymdeithasol gweithgar a bod yn ddwyieithog i gyd yn amddiffynnol yn y blynyddoedd hwyr.
鈥淩ydym hefyd yn ymddiddori yn yr hyn sy鈥檔 galluogi rhai pobol h欧n i ymdopi鈥檔 well efo anawsterau bywyd ac yn eu gwneud fwy gwydn nag eraill. Byddem yn astudio a yw gwytnach o gymorth ac yn cyfrannu at les cyffredinol, a yw鈥檙 person yn profi newidiadau mewn cof a meddwl, a phrofi i ba raddau y mae gwytnwch yn lleihau effaith amhariad gwybyddol.
鈥淣id ydym yn canolbwyntio ar agweddau negyddol heneiddio yn unig, fel newidiadau o ran iechyd, cof a meddwl. Mae llawer o bobl yn ymdopi鈥檔 dda 芒鈥檙 hyn y mae bywyd yn ei gynnig.鈥�
鈥淎m y tro cyntaf, rydym yn dod a鈥檙 holl ffactorau at ei gilydd fel rhan o arolwg mwy ac yn cloriannu鈥檙 effaith a g芒nt ar lefel unigolyn, cymuned a chymdeithas. Dylai hyn roi gwybod inni yngl欧n 芒 ph鈥檜n a ydynt yn lleihau鈥檙 risg o newid mewn cof a meddwl, ac efallai o ddementia, mewn yn y blynyddoedd hwyr.鈥�
Mae鈥檙 ymchwil hefyd yn cael ei chyplysu ag astudiaethau ar heneiddio a sgiliau gwybyddol, dan arweiniad Athro Carol Brayne o Brifysgol Caergrawnt yn Lloegr. Bydd y data a ddaw o鈥檙 ymchwil hefyd ar gael i ymchwilwyr ar draws y DU.
Bydd partneriaid ym Mhrifysgol Abertawe yn edrych ar bwysigrwydd rhwydweithiau cymdeithasol a pherthnasau i bobol h欧n, tra bydd partneriaid ym Mhrifysgol Lerpwl yn edrych ar faeth a r么l fitamin B12, sydd yn cael ei chyplysu 芒 gweithrediad gwybyddol.
Gofynnir i rai sydd am wybod mwy gysylltu 芒 Dr Gill Windle, rheolwr y project g.windle@bangor.ac.uk (01248) 383968.
Dyddiad cyhoeddi: 29 Mawrth 2011