Datrys y cyswllt rhwng iaith ac ystyr
Mae ysgolhaig o Brifysgol 黑料不打烊 yn trafod y cyswllt rhwng iaith ac ystyr mewn llyfr newydd sydd wedi ei gyhoeddi gan Cambridge University Press.
Yn, mae鈥檙 Athro Vyv Evans yn cyflwyno鈥檙 canfyddiadau diweddaraf i esbonio鈥檙 hyn yr ydym yn ei wybod, a鈥檙 hyn yr ydym yn ei wneud, wrth gyfathrebu gan ddefnyddio iaith. Mae鈥檔 dangos sut y mae ystyr ieithyddol yn codi, o ble y daw, a鈥檙 modd y mae iaith yn ein galluogi i gyfleu ystyriaethau a all ein cyffwrdd hyd ddagrau, ein blino hyd syrffed, neu ein gwirioni鈥檔 l芒n.
Fel hyn yr eglurodd Vyv Evans, Athro Ieithyddiaeth yn y Brifysgol, y cefndir i鈥檞 waith:
鈥淎m ran helaeth o ail hanner yr ugeinfed ganrif, cymerwyd yn ganiataol gan y rhai oedd yn astudio iaith mewn modd gwyddonol, mai鈥檙 gystrawen - sef ein gallu i saern茂o brawddegau gramadegol cymhleth - oedd nodwedd sylfaenol iaith ddynol. Canlyniad anffodus hyn oedd y diffyg sylw a roddwyd i astudio ystyr, a wthiwyd i ymylon y drafodaeth. Ac eto, yn ein profiad bob dydd, wrth i ni weithredu ac ymateb i lu o sefyllfaoedd sydd yn llenwi ein bywydau beunyddiol, yr hyn sy鈥檔 hanfodol yw gwerth cyfathrebol iaith - y ffordd rydym yn ei defnyddio i gyfleu gwahanol bethau. Mewn bywyd pob dydd, mae sut yr ydym yn defnyddio iaith ac i ba bwrpas o鈥檙 pwysigrwydd mwyaf; gall ystyr ieithyddol fod yn fater o fyw a marw. Ac eto, yn eironig, tan yn ddiweddar, fe wnaeth yr astudiaeth wyddonol o iaith wthio ei swyddogaeth ganolog 鈥� sef y ffordd rydym yn defnyddio iaith i gyfleu syniadau, gwneud ceisiadau, gofyn ffafr, cyfleu dicter, cariad, siom ac yn y blaen 鈥� i ymylon eithaf dadansoddi gwyddonol.鈥�
Yr hyn a wna鈥檙 Athro Evans yn ei lyfr yw dod 芒鈥檙 darganfyddiadau diweddaraf am iaith a鈥檙 ymennydd at ei gilydd ar gyfer y darllenydd cyffredinol. Mae鈥檔 dangos sut mae iaith yn ein galluogi i gyfleu syniadau cymhleth.
Un enghraifft y mae鈥檙 Athro Evans yn ei defnyddio i ddarlunio hyn yw鈥檙 modd yr ydym yn defnyddio ymadroddion diriaethol i drafod syniadau haniaethol yn ymwneud 芒 lle ac amser. Er enghraifft, rydym yn dweud bod y 鈥楴adolig jest rownd y gornel鈥�. Rydym yn gwybod nad lle daearyddol ydi鈥檙 Nadolig; er hynny rydym yn defnyddio鈥檙 syniad o le i鈥檔 helpu i ddeall syniad bod yr 诺yl yn agos iawn atom o ran amser. Rydym hefyd yn defnyddio iaith mewn ffordd ddiddorol yn ein dychymyg wrth ddod 芒 dau syniad digyswllt at ei gilydd i wneud j么cs, fel 鈥淏eth wyt ti鈥檔 galw plismon o Lanberis? Copa鈥檙 Wyddfa!鈥�, a 鈥淧ryd fydd ffarmwr fwyaf gofalus o鈥檌 foch? Wel, pan fydd o鈥檔 siafio si诺r iawn!鈥�
Fel yr esbonia鈥檙 Athro Evans: 鈥淢ewn sawl ffordd, gellid dweud bod ystyr yn un o鈥檙 ffiniau olaf i鈥檞 chroesi o ran mapio鈥檙 ymennydd dynol. Fy nadl ganolog yw bod iaith a鈥檙 ymennydd yn cyd-fodoli i greu ystyr. Ni yn unig ymysg rhywogaethau sydd wedi datblygu system rheolaeth weithredol sy鈥檔 ein galluogi i ailddefnyddio cysyniadau鈥檙 ymennydd i gyfathrebu syniadau, ac i geisio dylanwadu ar feddyliau a chyflyrau meddyliol eraill.
Yn benodol, rwy鈥檔 honni bod cysyniadau yn y meddwl a chynrychiolaethau mewn iaith, yn wahanol o ran ansawdd, gan gyflawni swyddogaethau gwahanol ond cyflenwol wrth ein galluogi i ail ddefnyddio cysyniadau yn yr ymennydd i gyfathrebu gan ddefnyddio iaith. Y rhyngweithio hwn rhwng yr ymennydd ac iaith sydd yn ein galluogi i gyfleu ystyr yn y broses gyfathrebu.
Dyddiad cyhoeddi: 8 Rhagfyr 2015