Diwrnod Gwlyptiroedd y Byd 鈥� ymchwil i wlyptiroedd ym Mhrifysgol 黑料不打烊
Yr Athro Chris FreemanMae t卯m o wyddonwyr ym Mhrifysgol 黑料不打烊 yn astudio sut y gall gwlyptiroedd Cymru reoli llifogydd, d诺r yfed a hyd yn oed newid ein hinsawdd. Dan arweinyddiaeth Yr Athro Chris Freeman mae ymchwil gyda鈥檙 mwyaf blaenllaw yn y byd yn cael ei gwneud yn Labordy Wolfson yn yr .
Mae rhan fwyaf o waith y t卯m yn ymwneud 芒 mawndiroedd 鈥� math unigryw o wlyptir a geir yn helaeth ar draws Gogledd Cymru.
鈥淧lanhigion wedi hanner pydru a geir mewn mawndiroedd ac felly maen nhw鈥檔 storio symiau enfawr o garbon,鈥� eglurodd yr Athro Freeman.
鈥淵n wir, dim ond tua thri y cant o arwynebedd y ddaear sy鈥檔 fawndiroedd, eto maen nhw鈥檔 cynnwys mwy o garbon na鈥檔 holl goedwigoedd. Gwaetha鈥檙 modd mae llawer o鈥檙 mawndiroedd yn cael eu sychu a鈥檜 dinistrio, gan achosi i鈥檙 carbon sydd ynddynt gael ei ollwng i鈥檙 atmosffer fel nwyon t欧 gwydr niweidiol. Yng Nghymru, mae mawndiroedd hefyd yn helpu i reoli lefelau d诺r lleol, gan leihau perygl llifogydd a darparu llawer o鈥檔 d诺r yfed. Yn aml mae corsydd yn cael eu hystyried yn llefydd oer, agored ac annifyr ac felly mae pobl yn aml yn synnu pan maen nhw鈥檔 sylweddoli pa mor bwysig ydyn nhw i ni,鈥� ychwanegodd yr Athro Freeman.
Mike PeacockMyfyriwr PhD ym Mhrifysgol 黑料不打烊 yw Mike Peacock ac mae鈥檔 gweithio ar y cyd 芒鈥檙 Ganolfan Ecoleg a Hydroleg a鈥檙 Ymddiriedolaeth Genedlaethol. Mae ganddo BSc mewn S诺oleg a MSc mewn Ecoleg, y ddwy radd o Brifysgol 黑料不打烊.
鈥淢ae fy ngwaith i鈥檔 canolbwyntio ar adfer mawndiroedd, yn neilltuol corgorsydd (blanket bog). Ar y rhostir yma ceir llawer o rywogaethau o rug a mwsogl. Ar draws Prydain mae鈥檙 cynefin yma dan fygythiad o ganlyniad i agor ffosydd i sychu鈥檙 tir ar gyfer pori, plannu coed a saethu. O ganlyniad i hyn mae cydbwysedd carbon yr ecosystemau hyn wedi cael ei newid, gan achosi i fwy o garbon deuocsid gael i ollwng i鈥檙 atmosffer. Gan fod mawndiroedd yn storio traean holl garbon pridd y byd mae gan hyn oblygiadau dybryd o ran newid hinsawdd. Nawr, mewn cydweithrediad 芒鈥檙 Ymddiriedolaeth Genedlaethol, mae rhwydwaith pedwar can milltir o ffosydd wedi cael eu cau ar gors y Migneint yn Eryri. Amcan hyn yw adfer y tirwedd a chodi鈥檙 lefel trwythiad d诺r yn 么l i鈥檞 lefelau naturiol er mwyn galluogi planhigion sy鈥檔 ffurfio mawn i ffynnu unwaith eto. Bydd ymchwil fanwl yn mesur y nwyon a ryddheir o鈥檙 mawn am nifer o flynyddoedd er mwyn darganfod a yw鈥檙 dull adfer hwn yn llwyddo i gadw mwy o garbon yn y ddaear. Yn ogystal, gobeithir y bydd blocio鈥檙 ffosydd yn gwella ansawdd y d诺r sy鈥檔 llifo o鈥檙 mawndir i ffrydiau ac afonydd.鈥�
Mae Christian Dunn yn fyfyriwr PhD ym Mhrifysgol 黑料不打烊 gyda Labordy Wolfson. Mae ganddo BSc mewn Bioleg a MSc mewn Ecoleg. Dychwelodd i'r byd academaidd ar 么l treulio rhai blynyddoedd yn gweithio fel newyddiadurwr.
Christian Dunn鈥淩ydw i鈥檔 edrych ar ddatblygu technegau geo-beirianneg i gynyddu maint y carbon sy鈥檔 cael ei storio ym mawndiroedd y byd. Os gwnawn ddarganfod ffordd ddiogel a chost effeithiol o wneud hyn, efallai y bydd yn bosibl amsugno peth o鈥檙 carbon deuocsid sylweddol sydd yna yn atmosffer y Ddaear. Gobeithir y gallai hynny ddechrau gwrthdroi effeithiau cynhesu byd-eang, gan arbed llawer o rywogaethau ac ecosystemau sydd mewn perygl o gael eu difodi, a hyd yn oed atal newidiadau enbyd ym mhatrymau ein tywydd a chynnydd yn lefelau鈥檙 moroedd. Mae manteision ariannol mwy uniongyrchol i鈥檙 gwaith hefyd, gan y gellir rhoi cyfrif am unrhyw garbon ychwanegol sy鈥檔 cael ei storio gan y mawndiroedd a鈥檌 werthu ar y marchnadoedd carbon sy鈥檔 dod i鈥檙 amlwg yn awr.
Rydw i鈥檔 cael cyfle i edrych ar bob math o fawndiroedd, o orgorsydd ar garreg ein drws yma yn Eryri, i鈥檙 gwernydd mangrof yn Florida, ac o gorsydd rhew parhaol yr Arctig i wernydd trofannol.鈥�
Mae David Hughes yn fyfyriwr PhD sy鈥檔 cael ei noddi鈥檔 rhannol gan D诺r Cymru Welsh Water. Mae ganddo raddau BSc a MSc mewn Cemeg o Brifysgol 黑料不打烊. Mae鈥檔 gemegydd siartredig ac mae wedi gweithio fel cemegydd dadansoddol am 15 mlynedd.
David Hughes鈥淢ae moleciwlau Carbon Organig Hydawdd, a gaiff eu ffurfio wrth i blanhigion bydru, yn cael eu dal mewn d诺r mewn priddoedd a mawn. Mae maint y moleciwlau hyn sy鈥檔 symud o鈥檔 gwlyptiroedd i鈥檔 hafonydd a鈥檔 llynnoedd wedi cynyddu dros yr 20 mlynedd ddiwethaf. Er eu bod yn gwbl ddiniwed yn eu cyflwr naturiol, maent er hynny鈥檔 destun pryder. Pan maent yn dod i gysylltiad 芒 phrosesau diheintio yn ein gweithfeydd trin d诺r maent yn ffurfio trihalomethanes (THM), ac mae鈥檔 hysbys iawn yr ystyrir y rhain yn bethau a all achosi canser. Fodd bynnag, mae yna reolaethau caeth yngl欧n 芒鈥檙 lefelau uchaf o THMs a ganiateir yn y cyflenwad d诺r.
Rydw i鈥檔 cyfrannu at broject sy鈥檔 astudio sut mae THMs yn cael eu ffurfio o foleciwlau carbon organig hydawdd. Bydd y project hefyd yn creu pecyn gwybodaeth i鈥檙 diwydiant d诺r.鈥�
Mark CooperAr hyn o bryd mae Mark Cooper yn ysgrifennu darganfyddiadau ei astudiaethau PhD. Mae ganddo radd mewn Ecoleg o Brifysgol 黑料不打烊.
鈥淢ae fy ymchwil yn defnyddio ystod o dechnegau i ganolbwyntio ar y cyfnewid nwyon t欧 gwydr rhwng mawndiroedd a鈥檙 atmosffer. Cafwyd pryderon yn ddiweddar y gall y storfa garbon mewn mawndiroedd fod yn newid mewn rhai mannau i fod yn ffynhonnell garbon. Mae astudiaethau blynyddol mewn gwahanol leoliadau鈥檔 dweud wrthym faint o garbon sy鈥檔 cael ei storio neu ei ryddhau o鈥檙 mawndir ar hyn o bryd gan ein galluogi i ddarogan sut fydd yr ecosystemau hyn yn ymateb i newidiadau hinsawdd yn y dyfodol. Mae fy mhroject i鈥檔 rhan o broject cenedlaethol gan y Ganolfan Ecoleg a Hydroleg wedi鈥檌 lleoli mewn gwahanol fannau. Cafodd fy holl waith PhD ei wneud ar safle yng Nghonwy.
Myfyriwr PhD ym Mhrifysgol 黑料不打烊 yw Nina Menichino ac mae鈥檔 cael ei noddi鈥檔 rhannol gan Gyngor Cefn Gwlad Cymru. Mae鈥檔 ymchwilio i鈥檙 ffordd mae rhywogaethau planhigion yn ymateb i adfer corsydd diraddedig yng ngogledd orllewin Cymru. Mae ganddi raddau BSc a MSc mewn Ecoleg ar 么l dod i brifysgol fel myfyriwr h欧n.
Nina Menichino鈥淢ae systemau corsydd, a geir mewn gwlyptiroedd ar lawr dyffrynnoedd, yn rhoi gwasanaeth ecosystem hanfodol ac mae鈥檔 allweddol i sicrhau lles a ffyniant dynol. Mae鈥檙 dalgylchoedd d诺r croyw hyn yn ffiltro llygryddion er mwyn darparu d诺r yfed i bobl, ac maent yn chwarae rhan sylfaenol mewn rheoli newid hinsawdd, gan fod carbon yn cael ei ddal yma. Er gwaethaf eu pwysigrwydd, mae corsydd ym Mhrydain wedi dirywio, yn bennaf oherwydd lleihad yn y defnydd traddodiadol a wneid ohonynt a鈥檜 cynnal a鈥檜 cadw. Mae hyn wedi arwain at ddirywiad yn eu bioamrywiaeth a鈥檜 heffeithiolrwydd fel hidlyddion a storfeydd carbon. Mae corsydd yn cynnal cymunedau arbenigol o blanhigion sydd angen eu gwarchod rhag cael eu goresgyn gan goed a llwyni, sy鈥檔 troi gwlyptiroedd yn dir sych.
Felly, bwriedir ailsefydlu dulliau rheoli. Bydd y rhain yn cynnwys gweithgareddau fel strimio a thorri gwair 芒 llaw er mwyn sicrhau bod y cynefinoedd hyn yn aros yn wlyb. Rhagwelir y bydd y dulliau rheoli hyn yn gwneud y cynefin yn fwy gweithredol a deniadol i fywyd gwyllt. Bydd yr ymchwil yma鈥檔 rhoi gwybodaeth newydd ynghylch sut y gallwn wella gallu鈥檙 gwlyptiroedd hyn i gynnal ansawdd d诺r yfed a rheoli rhyddhau nwyon t欧 gwydr er mwyn rheoli newid hinsawdd. Bydd hyn, ynghyd 芒 chynnydd mewn amrywiaeth biolegol, yn cefnogi adferiad ecolegol y gwlyptiroedd pwysig hyn.鈥�
Rachel GoughMae Rachel Gough yn fyfyriwr PhD ym Mhrifysgol 黑料不打烊. Mae gan Rachel radd BA mewn Astudiaethau Cyfun ac, ar 么l cyfnod byr ym maes ymgynghori ar yr amgylchedd, dychwelodd i fyd addysg i gwblhau MRes mewn Cemeg Dadansoddol a dechrau ei PhD, a noddir gan D诺r Cymru Welsh Water.
鈥淢ae rhan o fy mhroject yn ymwneud ag effaith ail-wlychu rhan o fawndir a sychwyd ger llyn Alwen, ger Corwen, ar ansawdd a swm carbon organig hydawdd (dissolved organic carbon - DOC) a gaiff ei ryddhau. Nid yn unig mae DOC yn niweidio blas d诺r yfed, mae hefyd yn adweithio 芒 chlorin yn ystod y broses ddiheintio i ffurfio THMs. Prif ddiben yr ymchwil yma yw hyrwyddo dulliau o dynnu DOC wrth drin d诺r, a deall effaith penderfyniadau鈥檔 ymwneud 芒 rheoli tir, megis ail-wlychu, ar ansawdd d诺r crai. Mae ail-wlychu mawn yn cael effaith sylweddol ar gemeg d诺r sydd mewn pridd ac, yn pen draw, ar ansawdd d诺r sy鈥檔 llifo i鈥檔 cronfeydd d诺r yn y bryniau. Felly, rydym wedi cynllunio arbrawf lle rydym yn addasu lefel y d诺r mewn creiddiau mawn a godwyd o鈥檙 safle. Caiff samplau o dd诺r pridd eu tynnu o鈥檙 creiddiau hyn dros amser er mwyn monitro newidiadau yng nghemeg d诺r. Mae ailwlychu mawn yn digwydd yn gynyddol wrth sylweddoli swyddogaeth bwysig mawndiroedd cyfan fel sinciau carbon. Mae lleihau THMs i鈥檙 eithaf mewn d诺r yfed wedi dod yn flaenoriaeth i鈥檙 diwydiant trin d诺r ers i wyddonwyr ddarganfod bod amlyncu lefelau uchel o鈥檙 cyfansoddion hyn yn gysylltiedig 芒 niweidiau i iechyd.鈥�
Mae鈥檙 gwyddonydd ymchwil 么l-ddoethurol Tim Jones wedi bod yn ymwneud 芒 gwyddor gwlyptiroedd ers 10 mlynedd. Ar 么l cael gradd mewn Gwyddor yr Amgylchedd ym Mangor, cwblhaodd Tim radd PHD yn 2006 gan ymchwilio i effeithiau gwlyptiroedd ar ansawdd d诺r yfed. Ers hynny mae wedi bod yn gweithio ar nifer o brojectau ymchwil 么l-ddoethurol, pob un 芒 thema鈥檔 ymwneud 芒 gwlyptir.
Tim Jones鈥淩wy鈥檔 ymchwilio i r么l ecosystemau gwlyptir ar gylchoedd biogeogemegol byd-eang a鈥檜 dylanwad ar lynnoedd d诺r croyw ac afonydd. Y prif fath o wlyptir rwy鈥檔 ei astudio yw mawndiroedd; yn fyd-eang, y rhain yw鈥檙 gwlyptiroedd mwyaf cyffredin a鈥檙 pwysicaf oherwydd eu gallu i ddal carbon a fyddai, fel arall, yn gorffen fel carbon deuocsid yn ein hatmosffer. Mae cyfran fawr o鈥檓 harbrofion ymchwil wedi鈥檜 seilio ar ffenomenon sydd wedi digwydd mewn afonydd a llynnoedd yn llawer o wledydd hemisffer y gogledd yn y ddau ddegawd diwethaf 鈥� sef cynnydd mawr mewn DOC, yn arbennig mewn afonydd sy鈥檔 tarddu o fawndiroedd. Y gred i ddechrau oedd y gallai鈥檙 mawndiroedd fod yn dadsefydlogi oherwydd newid hinsawdd, ond mae ein gwaith arbrofol wedi dangos bod hyn wedi digwydd efallai oherwydd y gostyngiad mawr mewn glaw asid sydd wedi digwydd dros yr 20 mlynedd diwethaf, a bod y mawndiroedd yn syml yn dychwelyd i gyflwr 鈥榗yn-ddiwydiannol鈥� mwy naturiol. Ar hyn o bryd rwy鈥檔 gweithio ar brojectau a gyllidir gan DEFRA a鈥檙 Undeb Ewropeaidd, gan ymchwilio i effeithiau DOC ar ansawdd d诺r yfed a sut y gall trosglwyddo DOC o fawndiroedd i ddyfroedd croyw fod 芒 goblygiadau i newid hinsawdd. Rwy鈥檔 cydweithio hefyd ar brojectau sy鈥檔 ymchwilio i effeithiau defnydd dir ar ollyngiadau carbon o fawndiroedd trofannol a manteision posibl dal carbon mewn morfeydd heli.鈥�
Mae Mike Peacock, Nina Menichino, Christian Dunn a Rachel Gough i gyd wedi derbyn Ysgoloriaethau Sgiliau ar gyfer yr Economi Wybodaeth (KESS). Mae KESS yn rhaglen Gydgyfeirio Ewropeaidd o bwys dan arweiniad Prifysgol 黑料不打烊 ar ran y sector AU yng Nghymru. Gan gael budd o Gronfeydd Cymdeithasol Ewropeaidd (ESF), bydd KESS yn cefnogi projectau ymchwil cydweithredol (Meistri Ymchwil a PhD), gyda phartneriaid allanol, wedi鈥檜 lleoli yn Ardal Gydgyfeirio Cymru (Gorllewin Cymru a鈥檙 Cymoedd). Bydd KESS yn parhau o 2009 tan 2014, ac yn darparu 400+ o leoedd PhD a Meistr.
Dyddiad cyhoeddi: 1 Chwefror 2012